Europa zal maatwerk zijn, of het zal niet zijn

2017 was een scharnierjaar in het denken over cultuur, identiteit, soevereiniteit en globalisering.  Trump en Magnette kiezen voor “”America First” of “Wallonia First” (CETA verdrag), terwijl in Europa sceptische brexiteers een overwinning boekten tegenover kosmopolitische eurofederalisten zoals  Guy Verhofstadt en Jean-Claude Juncker, die staan voor een sterke Europese superstaat met meer politieke bevoegdheden, en meer macht in Brussel.  Rechtse, nationalistische krachten steken overal in Europa de kop op: Wilders in Nederland, Le Pen in Frankrijk, Pegida en AfD in Duitsland, en heel recent: FPO in Oostenrijk met een uitgesproken Eurosceptisch programma.  Oekraïne wordt verscheurd door Europees en Russisch gezinde krachten en belandde mede daardoor in een burgeroorlog.  En intussen wordt Europa verteerd door existentiële twijfel rond haar strategie voor de miljoenen migranten op zoek naar de zekerheden en geborgenheid van de Europese welvaartstaat.

De laatste, bijzonder heftige aflevering in deze saga over Europe, identiteit en grenzen binnen en aan de randen van Europa, was deze over Catalonië.  Ook de Catalanen hebben een historiek van culturele, identitaire onderdrukking binnen het fascistische, Spanje van Franco.  Na Franco leidde dit tot een krachtige beweging van culturele en economische ontvoogding, ook politiek vertaald in een autonoom en regionaal statuut en en resulterend in een bloeiende regionale economie.  Het voorbije decennium vertoonden deze evenwichten echter meer en meer barsten, o.a. getriggerd door het Spaans-Catalaanse politieke conflict tussen 2005 en 2009 met de vernietiging door de Partido Popular van het minitieus door Catalanen en Spaanse socialisten opgestelde compromis rond het gemoderniseerde en uitgebreide (o.a. fiscaal) autonome statuut van Catalonië.    De PP oogste hiermee de gramschap van de Catalaanse regionalisten wat o.m. heeft geleid in een toename van regionalistische frustratie en dadendrang, en finaal het Catalaanse onafhankelijkheidsreferendum op 1 oktober.

Robocops

Het was dan ook even schrikken op zondag 1 oktober: Spaanse robocops – weken lang opgepept op een oorlogsschip in de haven van Barcelona – matrakkeren vrouwen, kinderen en ouderen die bijzonder vreedzaam, vaak hand in hand, arm in arm, gaan stemmen in het referendum over een eventuele Spaanse onafhankelijkheid.  Doelstelling van de Spaanse staat: kost wat kost het goede verloop van het referendum onmogelijk maken door het stelen en vernietigen van zo veel mogelijk uitgebrachte stemmen, en de opstandige regio “straffen” (inquisitie gewijs, al ware Rajoy de Hertog van Alva) door de Catalanen, jong of oud, minderjarig of gepensioneerd, een kopje kleiner te maken.

Fernando_Álvarez_de_Toledo,_III_Duque_de_Alba,_por_Antonio_Moro
De Hertog van Alva – “de ijzeren hertog” – reeds in de 16e opstandige Spaanse provincies “tot de orde roepen”

Gelukkig bestaat er vandaag zoiets als live TV, want niemand kan nog ontkennen wat er gebeurd is!  Honderdduizenden stemmen gaan verloren en er vallen honderden gewonden.  Achteraf zouden media discussiëren of het resultaat van het referendum wel  betrouwbaar en/of overtuigend was (90% stemde voor met een opkomst van 42%): hoe kan men een referendum waar 700.000 stemmen ontvreemd worden en mensen naar huis gematrakkeerd worden door de  Spaanse politie betrouwbaar achten?   171001092936-11-catalonia-referendum-1001-exlarge-169

Barcelona-860930

De elite vs. het volk

De aanpak van de Spaanse regering was en is nog steeds buitengewoon repressief en agressief, zonder enige intentie tot dialoog met de independistas.  Daar kan je niet omheen, ongeacht je opinie rond het zelfbestuur van Catalonië.  Niemand – zelfs super tsjeef Ivo Belet niet – kan ontkennen dat Rajoy weigert de dialoog aan te gaan met de separatisten in Catalonië, en een weinig democratische (= door het volk gedragen) verrottingsstrategie nastreeft in Catalonië.  Naast de robocops en het geweld dat we allemaal konden waarnemen in het nieuws, zitten burgers en politici achter slot en grendel omdat ze hebben gesproken over, of meegewerkt aan de organisatie van het referendum.  De twee Jordi’s – burgers geen politici – zitten nog steeds in de gevangenis, net zoals meerdere andere Catalaanse politici.

jordis
De schandvlek van de politieke gevangen in Europa.  De EU gaat Poetin en Erdogan achterna

Omdat referenda organiseren nergens in Europa, Spanje of Catalonië strafbaar is, worden ze dan maar beschuldigd van het juridisch wel heel abstracte container begrip “rebellie”.  Wat heb ik gedaan?  Je hebt “gerebelleerd”!  Say whaaat?  Honderden zijn inmiddels in beschuldiging gesteld, en verschillende politici (waaronder Puigdemont) zijn gevlucht en vertoeven in ballingschap.  Zelfs Pep Guardiola, de legendarische trainer van FC Barcelona, lijkt in de gevarenzone te komen.  Kortom, Noord-Koreaanse, Russische, Turkse, Venzuelaanse toestanden (you name it)  in het hart van Europa.  De Spaanse staat voert een doorgedreven repressieve politiek tegen een politieke opinie in Catalonië, nl. de opinie die stelt dat Catalonië in plaats van een regio met zelfbestuur binnen Spanje en de EU een onafhankelijke staat moet worden naast Spanje binnen de EU, en dat de Catalaanse burgers daarover mogen stemmen in een referendum.  Een schandalige opinie natuurlijk, die zeker juridisch vervolgd moet worden volgens de Spaanse staat, Mariano Rajoy en zijn vrienden van de Europese EVP elites, waar we later nog op zullen terugkomen.  De EU, vraag je?  Die zwijgt.

Of toch niet helemaal.  In Terzake stelde Marianne Thyssen – lid van de Europese Commissie – dat er “aan beide kanten veel gebeurd was“.   Een commentaar die eigenlijk perfect te vergelijken is met Trumps oeverloos bekritiseerde from both sides” reactie na de moord op een linkse activist in een white supremacist betoging in Charlottesville.  Verder relativeerde Thyssen het geweld door te stellen dat “proportioneel geweld gerechtvaardigd kan zijn om de orde te handhaven“.  Wat is de relevantie van zo’n  uitspraak in deze specifieke Catalaanse casus?  Vreedzame mensen stopten een stembiljet in een kartonnen doos en vervolgens werden de kartonnen dozen met geweld ontvreemd door Spaanse robocops en de mensen die wilden stemmen een kopje kleiner gemaakt, jong of oud! In welke zin was het geweld proportioneel?   Ook Frans Timmermans, vice-voorzitter van de commissie en voorvechter van mensenrechten in de wereld, hield een gelijkaardige vergoelijkende lijn aan: hij veroordeelde de acties van de Spaanse overheid niet, hoewel hij het geweld wel betreurde, en stelde: o.a.: “Upholding Rule of Law sometimes requires proportionate use of Force“.  Dit kan je moeilijk anders interpreteren dan een affirmatie dat het geweld volgens hem wel degelijk “proportionate” was.  Verder riep hij beide partijen op om aan tafel te gaan zitten en de dialoog op te starten.

Over “dialoog” gesproken: inmiddels hebben Spaanse overheid en gerecht de Catalaanse regering ontbonden, artikel 155 ingeroepen en daarmee de Catalaanse autonomie opgeschort, en politici en burgers aangeklaagd en opgesloten en aangeklaagd op straffe van tientallen jaren gevangenisstraf omwille van hun aandeel in de organisatie van een referendum.  Geen eurofiele politicus die Rajoy herinnert aan de vrome oproepen tot dialoog.  Integendeel de commissie laat meermaals weten de Spaanse regering – ondanks het geweld , de opsluitingen en artikel 155 – te vertrouwen om de crisis in dialoog af te handelen.  Puigdemont heeft al meerdere malen een aanbod gedaan aan de Spaanse premier Rajoy om een dialoog op te starten, maar Rajoy weigert consequent elk gesprek.

Dit is de essentie: de EU beweert geen kant te kiezen, maar dat doet ze natuurlijk wel.  Door het relativeren en vergoeilijken van het geweld, door het herhalen van de argumenten van de Spaanse regering, en door het niet reageren tegen de politieke repressie van de Spaanse overheid, kiest de EU de kant van Rajoy.  De EVP elites van Thyssen, Juncker, Tusk en Timmermans sluiten zich hermetisch tegen de Catalaanse burgers die vragen om gehoord te worden (bvb. in een referendum), in het voordeel van hun ideologische EVP broeder Rajoy, die in deze moeilijke tijden op de steun op het hoogste niveau van zijn vrienden kan rekenen.

SPAIN-EU-SUMMITRajoy & Juncker: dikke vrienden in de EU en EVP elites.  Samen sterk tegen de Catalanen

De verkiezingen van van 21 december waren een morele overwinning voor het onafhankelijkheidskamp, maar hebben Catalonië helaas niet dichter bij een oplossing gebracht.  Deze verkiezingen waren in verschillende opzichten een politieke schijnvertoning: een poging van de Spaanse staat om het Catalaanse separatisme de kop in te drukken.  Hoe kan een verkiezing waarbij alle kopstukken van de belangrijkste partijen van één politieke strekking (independistas) stuk voor stuk in de gevangenis of in ballingschap verdwijnen?

Gelukkig is de uitslag een tegenvaller voor Madrid en Rajoy.  Hoewel Ciudadanos (liberalen, en geen politieke vrienden van Rajoy) de grootste partij werden, behoudt het separatistische blok haar politieke meerderheid in het parlement.  Uiteraard zijn er ook vele Catalanen die geen onafhankelijkheid willen (misschien wel meer zelfbestuur).  Dat is uiteraard hun goed recht.  Precies daarom was een referendum een uitstekende manier om de eindbeslissing aan het Catalaanse volk zelf te laten, in plaats van hen het ziekenhuis in te rammen!

In Europees perspectief

De hele affaire, en de politieke deadlock waarin Spanje en Catalonië nu zijn beland, is wel een gemiste kans van formaat voor Europa.  Met haar afzijdigheid, maar eigenlijk vooral door expliciet (zie hoger) kant te kiezen voor de Spaanse staat, toont Europa dat er binnen haar zelfverklaarde “waarden gemeenschap”  in feite helemaal geen ruimte is voor een echte dialoog over cruciale onderwerpen als identiteit, zelfbeschikking en soevereiniteit van de volkeren die leven binnen haar eigen lidstaten.

Daarmee zeggen we niet dat Catalonië onafhankelijk moet worden, al dan niet.  We zeggen enkel dat het fijn zou zijn als de Catalanen daar een democratisch debat over zouden kunnen voeren, inclusief referendum, zonder dat zij daarvoor in elkaar geslagen worden door robocops, juridisch vervolgd, en hun autonomie en statuur (en dus hun democratische rechten) worden afgenomen (art. 155).  Catalonië is “ongehoorzaam” aan de pensée unique rond Eurofederalisme binnen de EU elite, en wordt nu collectief gestraft en geïsoleerd binnen Europa.

Het werd heel duidelijk gemaakt aan Catalonië dat hen na een eventuele onafhankelijkheid de toegang tot de Europese markt zou worden ontzegd.  Eruit!  EVP politici als Ivo Belet legden deze politieke chantage achteraf uit als een bureaucratische procedurezaak (typisch voor een EU bureaucraat als hij).  Catalonië zou bij het uitroepen van haar onafhankelijkheid buiten de EU vallen, opnieuw lid moeten worden van de EU, en daar zou Spanje dan staan wachten met haar vetorecht om de toetreding van Catalonië als nieuwe EU lidstaat eindeloos te blokkeren.

In werkelijkheid gaat het echter om een totaal gebrek aan politieke wil bij de Europese elite om na te denken over waar Europa werkelijk voor staat en wat de identiteit is van de volkeren die binnen Europa leven.   Men wil evenmin nadenken over de dynamiek van grenzen en soevereiniteit van onze natiestaten binnen de EU.  Juncker (al dan niet nuchter) is daarin een pak duidelijker dan de “tsjeef” Ivo Belet: “nationalisme is een vergif“, zei hij bij zijn ere-doctoraat in Salamanca, in het bijzijn van zijn vriend Rajoy.  De EVP elite wil helemaal geen onafhankelijk Catalonië, en men prefereert Catalonië economisch uit te roken en hongeren als een belegerde Middeleeuwse stad, tot de steun bij de Catalaanse bevolking voor het onafhankelijkheidsstreven uiteindelijk zou afbrokkelen (wat helaas voor de EVP bobo’s tot nog toe nog niet – of in beperkte mate – gebeurd is).

Waarom reageert de EU zo krampachtig op een eenvoudige vraag om zelfbeschikking? Waarom is ze zo bang over een debat over autonomie en soevereiniteit van volkeren binnen haar grenzen?   Wat zou er in godsnaam zo bedreigend kunnen zijn aan een onafhankelijk Catalonië binnen Europa, behalve dat het de heersende machtsposities van welbepaalde elites en EVP netwerken bedreigt?

Waarom is zelfs een debat daarover onbespreekbaar?  No pasarán?

De nationalistische kanker

Hoe kunnen we deze Europese kramp verklaren?  Daarvoor nemen we twee extreme uitspraken van EU toppolitici onder de loupe:

Dit is waar Juncker en Verhofdstadt, en in hun zog de kosmopolitische EU elites en bureaucraten heilig van overtuigd zijn.  Europa moet volgens hen evolueren naar een superstaat zijn, naar het evenbeeld van de Verenigde Staten, en alles wat deze evolutie in de weg staat moet worden uitgewist als vergif en kanker.   Wat staat deze centrale, machtige Europese superstaat in de weg?  Subnationale en regionale identiteiten en gevoeligheden, en lokale gemeenschappen die aan zelfbestuur willen doen, en daarmee de centrale macht van deze Europese superstaat in Brussel en Straatsburg zouden kunnen verzwakken.   Religie, cultuur en lokale gemeenschappen zijn 19e eeuwse lastposten (“uit de jaren 30”) die deze kosmopolieten kunnen missen als kiespijn.  De  geglobaliseerde individuele wereldburger die Verhofstadt verdedigt maalt niet om lokale culturele gevoeligheden en identiteiten, al zeker niet om zij die ook aanspraak maken op een zekere democratische soevereiniteit en zelfbestuur.   Maar klopt deze redenering wel?

Uiteraard helemaal niet.  Cultuur en identiteit zijn net verbindende krachten die gemeenschapsvorming – op welk niveau dan ook –  mogelijk maken.  Gemeenschappen vinden we overal op alle mogelijke niveaus in de samenleving, groot en overspannend, maar ook klein en atomair: de VN, de EU, België, Vlaanderen, een organisatie, een bedrijf een sportclub, een kerk gemeente, een klas of een gezin.  Allemaal zijn het voorbeelden van gemeenschappen waarin mensen met elkaar in verbinding treden en impliciete of expliciete afspraken (normen & waarden) maken om op een min of meer gestructureerde, ordentelijke en efficiënte wijze samen te leven.  Deze bouwstenen van de samenleving – van gezin tot districtsraad – schragen een samenleving die “gebonden” is in moleculaire structuren via verbindingen zoals middenveld verenigingen en regionale besturen.

Hierover heb ik al geschreven in mijn blog over het schitterende boek van Jonathan Haidt “Why good people are divided over politics and religion”.  Succesvolle gemeenschappen zijn gemeenschappen die – op basis van die impliciete en expliciete afspraken (“normen en waarden”) – tot een zekere vorm van cohesie – zeg maar “samen-leving” – kunnen komen.  Een voetbalploeg waar iedereen chaotisch de andere kant op begint te rennen zal weinig wedstrijden winnen.  Een bedrijf waar iedereen voor eigen rekening rijdt en niet voor het collectief, zal finaal weinig bedrijfswinst boeken.  Een uiteengevallen gezin met vechtscheidingen zonder emotionele binding en hechting, zal maar moeilijk tot een succesvolle en liefdevolle opvoeding van zijn kinderen kunnen komen.

Bestaat er wel een zekere cohesie in de doelstellingen van de gemeenschap – een gemeenschappelijke “intentionaliteit” – , dan kan zo’n gemeenschap boven zichzelf uitstijgen en tot enorme realisaties komen, zoals mieren of bijen die door goed samen te werken een “superorganisme” kunnen vormen.  Vandaar ook het motto van de VS: “E pluribus unum“: uit velen, één. De mensheid is dankzij succesvolle gemeenschapsvorming tot de grootste realisaties in haar geschiedenis kunnen komen: van oogstrelend topvoetbal bij FC Barcelona tot complexe “stedelijke organismen” in megalopolissen als New York en Parijs, waar miljoenen mensen vreedzaam samenleven en ruimte scheppen voor menselijke en economische ontwikkeling & succes.   Kortom, een “natie” is eigenlijk niets anders dan een grote groep mensen die bepaalde identiteit en cultuur delen, en samen sterker proberen te zijn dan allleen.   Een diepmenselijke behoefte, en een manier om als groep en gemeenschap vooruit te gaan in het leven.

E-Pluribus-Unum-Eisenhower-Dollar-US-Coin-56d8d2df3df78c5ba023c1b8
E Pluribus Unum – Uit velen, één.  Hoe kunnen we samenwerken zodat 1+1 = 3 ?

Deze gemeenschappelijke intentionaliteit wordt verzinnebeeld in verhalen zoals volkslegendes, een vlag, een volkslied, een wapenschild, patriottisme, een gemeenschappelijke geschiedenis, een taal, … en de normen en waarden worden gegoten in een reglementair en moreel kader, bvb. een grondwet, een burgerlijk wetboek, en waarom niet, zelfs een staatsreligie (morele regels) die regelen hoe mensen met elkaar samenleven in die gemeenschap.

Op die manier beschouwd is er dus helemaal niets verdelend aan een natie.  Integendeel, een natie – een gemeenschap dus – is juist dé basis voor verbinding.  Mensen werken samen, vormen teams, op kleine schaal (gezinnen, bedrijven, clubs, …) en op grote (steden, gewesten, naties, unies, …).  Ook de EU is natuurlijk een prachtig voorbeeld van samenwerking, en van organisatie van zelfbestuur op een nog hoger niveau.  Een natie en diens identiteit is dus helemaal niet zo’n vies woord als er tegenwoordig door de kosmopolieten van de EU jetset wordt van gemaakt.  Eigenlijk zijn de naties die West-Europa vandaag vormgeven behoorlijk succesvolle voorbeelden van zelf-organiserende gemeenschappen die op vreedzame wijze tot een hogere vorm van beschaving en zelfbestuur zijn gekomen, o.a. door het implementeren van een aantal bestuursprincipes die wij “de parlementaire democratie” noemen, en ook door een economische samenwerking die tot welvaart en stabiliteit heeft geleid.  Waarom noemen Verhofstadt en Juncker nationalisme dan kanker en vergif?

Grenzen in Europa

Er is nog een interessante dimensie aan “gemeenschappen” en “naties”: elke verbinding, elke gemeenschap impliceert ook per definitie een “grens”.  Een gezin zorgt voor zijn kinderen en ouders, maar – in de regel – niet voor de wezen van een ander gezin (die gaan – helaas – meestal naar het weeshuis).  Het zorgt ook voor de eigen grootmoeder, maar de groetmoeder van een ander gezin, die gaat geheid naar het ouderpension!  Een sportclub organiseert een BBQ, maar enkel voor haar leden.  Een bedrijf betaalt lonen uit, maar enkel aan zijn werknemers.  Een sociale zekerheid betaalt uitkeringen, maar enkel voor de burgers binnen haar democratisch draagvlak (dat ook bijdraagt aan het systeem).  Het onvermijdelijk grenzen te trekken rond het lidmaatschap van de groep met wie je samenwerkt en afspraken maakt.   Tot nader order is het niet mogelijk gebleken om met alle wereldburgers samen een sociale zekerheid of belastingstelsel te delen op wereldschaal.  De Verenigde Naties zijn helaas tot nader order slechts een (goed bedoelde) maar hopeloos inefficiënte praatbarak waar democratieën moeten onderhandelen met de meest wreedaardige dictators en moordenaars, inclusief Kim Jung Il en Bashar Al Assad.

Onlangs las ik in dit verband het uitstekende boekje van Paul Scheffer, De Vrijheid van de Grens.  Hierin betoogt Scheffer – een linkse Nederlandse professor – dat we sinds de val van de Berlijnse muur verblind zijn geraakt door een ongebreideld collectief optimisme over de staat van de wereld na de val van de gemeenschappelijke vijand, de communisten.  Plots dachten we in een unipolaire wereld te zijn beland, waarin democratie en vrijheid zich snel zouden verspreiden over de andere continenten.  Misschien had ze hier en daar een zetje nodig, en dus hielpen we wat, in de Balkan en in Irak.  Deze naïeve ideeën werden de voorbije 10 jaar echter ongemeen snel ingehaald door de harde realiteit.

Rond de grenzen van de EU staken nieuwe brandhaarden van oorlog en destructie de kop op.  Dictators en autoritaire figuren als Assad, Poetin, Erdogan en Trump jagen de wereld angst aan.  China en Rusland werpen zich op als de nieuwe imperiale uitdagers op  basis van een herwonnen zelfbewustzijn en patriottisme en nationalisme.  Miljoenen migranten komen richting Europa, en men hen infiltreren religieuze en etnische conflicten tot in het hart van onze samenleving (soms letterlijk, zoals met de verschrikkelijke terroristische aanslagen in Parijs).   Scheffer betoogt dat we – in het optimisme van ’89 – waren vergeten over de grenzen van onze vrijheid, en de vrijheid van onze grenzen na te denken.  Ja, we hebben in Europa een enorme individuele vrijheid en welvaart opgebouwd, geschraagd door de waarden van de verlichting en democratie.  We hebben zelfs onze binnengrenzen overboord gegooid met het Schengen verdrag (’93) dat vrij verkeer van personen en goederen toelaat binnen de Europese buitengrenzen.  We beseffen nauwelijks nog dat we de grens oversteken als we naar Spanje rijden of vliegen voor onze jaarlijkse zomervakantie.  En ja, dit zijn wel degelijke schitterende verworvenheden waar we trots op mogen zijn!

Maar neen, het is niet vanzelfsprekend dat deze vrijheid ongecontesteerd zal blijven.  Over heel de wereld verwerpen andere grootmachten en radicale groeperingen als Al Quaida en ISIS het Westerse, Europese samenlevingsmodel en vallen het aan met hacking teams, terrorisische aanslagen en zelfs conventionele legers zoals in Oekraïne en Syrië.  Nieuwe vijanden infiltreren en destabiliseren onze steden en gemeenschappen.  Kortom, onze vrijheid in het “grenzen-loze” Europa kan maar bestaan bij gratie van een buitengrens die ons beschermt tegen deze interne en externe gevaren.

nl-hana_2.24.01.05_932-9379_paspoortcontrole_door_douane_19_april_1984_marcel_antonisse
Buitengrenzen worden dubbel zo belangrijk als binnengrenzen worden afgeschaft (Schengen)

De vrijheid van de grens is de vrijheid van een gemeenschap om haar eigen grenzen te bepalen.  Wie hoort tot de club, en wie niet?  Wie geven we toegang tot onze sociale zekerheid, en wie niet?  Deze kwestie is bijzonder urgent in de migratiecrisis, maar natuurlijk net zo in de Catalaanse.  Want daar ligt de essentie van het meningsverschil met Juncker en Verhofstadt.  Zij zien nationalisme, identiteit en lokale culturele gevoeligheden als obstakels naar een kosmopolitisch, open en grenzen-loos wereldburgerschap.  Maar zij zien niet dat cultuur, identiteit, soevereiniteit en gelaagd zelfbestuur juist kunnen gedijen in vrijheid binnen grenzen van veiligheid en bescherming, en dat deze grenzen inherent zijn aan begrippen zoals verbinding, en gemeenschap.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat naties eeuwig zijn, en grenzen statisch en onveranderlijk.  Integendeel: onze Europese grenzen van vandaag zijn pas 60 jaar oud en inmiddels hebben we nog veranderingen gekend.  Een grens bestaat maar tot hij wordt verlegd in overeenstemming met de identiteiten en democratische wil van de lokale bevolking.  Het Romeinse Rijk werd aangevallen door Vandalen, Barbaren, … Landen integreren (België) en desintegreren spontaan (Tsjecho-Slowakije) en minder spontaan (Balkan oorlog).  Eurofiele kosmopolieten willen de buitengrenzen van Europa zelfs uitbreiden naar Oekraïne en Turkije terwijl Europa nog davert op zijn grondvesten van vorige crisissen.

Tegelijkertijd verdampen onze Europese binnengrenzen door Schengen en de voortschrijdende Europese integratie.  Hoe kan het dan dat onze Europese binnengrenzen in steen gebeiteld zouden zijn?   Hoe kan het dat een democratisch debat over de grenzen van natiestaten, regio’s en volkeren in Europa gebrandmerkt zou worden als “nationalistisch vergif” en dat de verdedigers van een onafhankelijk Catalonië in de gevangenis of in ballingschap terechtkomen?

Identiteit en Europa

EU burgers anno 2018 hebben een gelaagde identiteit.  We zijn Antwerpenaren, Vlamingen, Belgen, Europeanen, en misschien nog vanalles daartussenin, of daarbovenop.  Sommigen voelen zich wereldburger en werken digitaal en transcontinentaal,  verhandelen bitcoins en werken “remote”.  Anderen zijn vooreerst dorpeling en zijn actief in allerlei lokale bewegingen: de scouts, de KLJ, de lokale kerkgemeenschap.  De jongere generatie is allicht iets meer kosmopolitisch, en de oudere generatie denkt nog meer lokaal.  Elke burger, elk individu bepaalt zijn eigen “identiteitsmix”, en dat is maar goed ook.

De EU is een gemeenschap van burgers die is ontstaan door verregaande economische samenwerking met een gedeelde intentionaliteit: een dam van economische samenwerking en succes opwerpen tegen oorlog en destructie.  Deze strategie is succesvol gebleken.  Na de val van de Berlijnse muur heeft Europa echter gebruik gemaakt van de zwakte van het oude Oostblok om sterk uit te breiden.  De Baltische staten, de Balkan, Oekraïne, Bulgarije en zelfs Turkije werden in min of meerdere mate geïncorporeerd in de Westerse invloedsfeer van het “vrije westen” en de NAVO.

Europese politici wilden zich nu ook politiek laten gelden op wereldschaal.  Europa moest en zou evolueren van een economische naar een politieke wereldmacht.   In plaats van zich aan bvb. Canada te spiegelen (met minimale investeringen in militaire en politieke invloed maar maximale investeringen in economische invloed) spiegelden Europese leiders zich aan de VS: economische macht koppelen aan politieke en militaire macht en doelstellingen.  Om dit te kunnen bereiken zijn meer en meer transnationale politieke organen noodzakelijk binnen de Europese constructie, naast de reeds bestaande organen van samenwerking die al bestonden: het rechtstreeks verkozen parlement, de Raad Van Europa.  Worden in het leven geroepen om onze politici meer gewicht te geven op wereldschaal: een niet verkozen Europese Commissie, een niet verkozen president, een niet verkozen speciale gezand en binnenkort allicht ook een niet verkozen Europese minister van financiën.

Al deze mondiale en geopolitieke ontwikkelingen van de laatste 30 jaar beïnvloedden de manier waarop Europa en zijn instituten evolueerden, ook intern.  De slagkracht op het internationale terrein kon slechts vergroot worden door intensere samenwerking. Niet verbazingwekkend dat deze toenemende politieke machtsconcentratie in Europa op internationale tegenkantingen stuit: Rusland hervond onder Poetin een nieuwe trots als oude wereldmacht en annexeerde de Krim als reactie op het verder naar het oosten uitdijende Europa.   Ook Turkije zet zich onder Erdogan meer en meer af tegen Europa en de westerse manier van leven.  Tegelijkertijd trekt het Amerika van Donald Trump zich meer en meer terug en denkt enkel nog aan het eigen belang (America First), in plaats van de geopolitieke kastanjes nog uit het Europese vuur te komen halen (zoals in ex-Joegoslavië, onder Clinton).

Europa ís een deel van onze identiteit, maar we moeten realistisch blijven: we worden slechts Europese burgers met mondjesmaat.  Het Europese burgerschap wordt slechts opgebouwd met vallen en opstaan.  Dat voel je in het stemhokje.  Wie herinnert zich nog op wie hij heeft gestemd voor de laatste Europese verkiezingen?  Wie voelt niet de intergalactische afstand tussen ons en Straatsburg, en tussen ons en de Europese Commissie (ook al zetelt die dan in ons eigen Brussel)?  Ook de schulden- en migratiecrisissen illustreerden pijnlijk hoe fragiel onze Europese identiteit is.  De Duitsers en de Nederlanders wilden niet betalen voor de economische strapatsen  van de Grieken, en de Oostenrijkers en Hongaren willen de vluchtelingen die Merkel heeft uitgenodigd met haar “Wir Schaffen Das” niet opvangen.

Als deze crisissen één dingen hebben aangetoond, dan is het dat de centralisatie van politieke macht binnen Europa op grenzen stoot.  Dit zijn de muren van het maatwerk dat nodig is om tegemoet te komen aan de democratische desiderata van duizenden lokale burgergemeenschappen die Europa rijk is: de Bretoenen, de Friezen, de Schotten, de Vlamingen, de Catalanen, de Basken, …  Laat ons nadenken hoe we dit maatwerk best kunnen organiseren, zonder de voordelen van een Europese samenwerking te verliezen.

Macht in Europa

Macht corrumpeert altijd.  Hoe meer machtcentralisatie, hoe hoger het risico op corruptie en machtsmisbruik.  Maar er is nog een ander belangrijk argument voor decentralisatie van macht in een staat, en dat is de mogelijkheid om bestuurlijk maatwerk te leveren, op maat van de noden van de lokale burgers en gemeenschappen binnen de staat.

Een belangrijk concept in bestuurszaken is het concept van de subsidiariteit.  Dit betekent dat je de macht delegeert naar het bestuursniveau waar die macht het best en meest efficiënt wordt uitgeoefend.  In een federale staat ligt die macht best zo dicht mogelijk bij de burger.  Waar burgers “empowered” worden in lokale kringen van democratie, kunnen zij op het lokale niveau meer kwalitatieve en gedragen beslissingen nemen rond hoe hun straat, wijk of gemeenschap wordt georganiseerd en bestuurd dan dat een afstandelijke, centralistische overheid met minder democratische legitimiteit dat ooit zou kunnen.   Bvb. moet een inwoner van gemeente of regio A mee beslissen hoe wegen of parkjes worden aangelegd in gemeente of regio B?  Niet noodzakelijk, want de overweging dat wegen en parkjes uniform zijn aangelegd is allicht van minder groot belang dan dat wegen en parkjes aangepast zijn aan de noden van de lokale gemeenschap.  Subsidiariteit, federalisme en decentralisatie van macht maken bestuurlijk maatwerk mogelijk zodat burgers maximaal invloed kunnen uitoefenen op die beslissingen die hen specifiek aanbelangen.

Federalisme en subsidiariteit zijn in verschillende landen binnen en buiten Europa geconcretiseerd: de VS, Canada (Québec), Duitsland (die Länder), Zwitserland (Kantons) en natuurlijk België met zijn gewesten.   Zeker, in elk van deze landen is er een onophoudelijk debat over de details van deze bestuursvormen: willen we federaal of confederaal?  Willen we gewesten en/of gemeenschappen?  Willen we fiscale autonomie of niet?  Of volstaat culturele autonomie? Maar deze debatten zijn ook belangrijk omdat ze gaan over de essentie van de macht- en staatsstructuur.  Welke bevoegdheid wordt uitgeoefend op welk niveau?  Welke beslissing wordt best op welk niveau genomen?   En welke mensen hebben daar dan meer of minder inspraak in?  Zeker in tijden van participatie, inspraak, burgercomités en Ringland is het vreemd dat de principes van subsidiariteit, federale staten en dus een decentralisatie van de macht zo’n slechte reputatie hebben gekregen.  Het is onbegrijpelijk dat zij vandaag vooral worden geassocieerd met nationalisme, kanker en vergif.  De essentie is dat we bestuurlijk maatwerk best organiseren op het laagst mogelijke niveau, zo dicht mogelijk bij de burger.   Links-progressief (participatiemodellen) en centrum-rechts (nationalisme en gemeenschapsvorming) zouden elkaar hierin kunnen vinden en versterken.

Burgerparticipatie
Burgerparticipatie ligt in het verlengde van het subsidiariteitsbeginsel

Daarom is het ook zo belangrijk dat Europa in de eerste plaats een gedecentraliseerde gemeenschap van samenwerkende staten en regio’s is, en blijft.  Als we politieke macht meer en meer centraliseren in de Europese cenakels van Straatsburg en Brussel, riskeren we de machtsuitoefening verder weg van de burger te organiseren.  De burger zal zich niet verwant voelen met de beleidsmakers en het gevoerde beleid en zijn interesse en geloof in de politiek verliezen.  Getuige hiervan is het oprukkende Euroscepticisme doorheen heel Europa, van de Brexit over Pegida naar de FPO in Oostenrijk.  Omgekeerd zullen EU elites regeren boven de hoofden van de burgers heen, en dat zien we nu dus “live” gebeuren in Catalonië: de niet verkozen Europese Commissie toont geen enkele interesse in de desiderata van de Catalanen om meer zelfbestuur, en catalogeert ze integendeel vol dédain “vergif” (om zich hypocriet genoeg vervolgens geheel aan de zijde van het Spaanse staatsnationalisme te scharen).  De Brusselse Europese elites vs. het volk.  Een uitgelezen opportuniteit voor brexiteers en eurosceptici om markt te maken!

Ook op andere vlakken zien we dat Europa geen of onvoldoende maatwerk levert.  De schuldencrisis was grotendeels het product van divergerende nationale economieën in het keurslijf van een eengemaakt Europees ECB en begrotingsbeleid: Noord-Europese landen met Duitsland op kop hadden lage schulden en werkeloosheid, in een steeds groter worden de spreidstand (letterlijk de “spread” genoemd) met de Zuid-Europese landen zoals Griekenland, Spanje, Italië en Portugal met hoge schulden en werkeloosheid.   Of kijk naar het migratiebeleid.   Hongarije en de visigrad landen zijn zeer terughoudend in het absorberen van nieuwkomers in hun nationale en culturele gemeenschappen.  Anderzijds waren Zweden en Duitsland zo open, dat ze duizenden migranten naar Europa lokten door hen – goed bedoeld uiteraard – te verwelkomen met koffie en gebak in de Duitse treinstations.  Dit leidde finaal tot een ongeziene asielchaos in heel Europa die nog jaren zal nazinderen en fundamentele meningsverschillen die Oost en West binnen Europa nog steeds fundamenteel verdelen.

Europa zal maatwerk zijn of het zal niet zijn

Europa zal maatwerk zijn, met respect voor haar eigen burgers in een gedecentraliseerde, federale vorm van zelfbestuur, of het zal niet zijn, en verder desintegreren zoals we nu al kunnen observeren: Noord vs. zuid (schuldencrisis) en Oost vs. West (asielcrisis), etc… Nieuwe breuklijnen zullen ontstaan als er geen bestuurlijk maatwerk kan geleverd worden binnen Europa.

Alle moderne systemen zijn decentraal: het internet en bitcoin zijn twee succesvolle voorbeelden.  Ze bestaan bestaat uit honderdduizenden gelijkwaardige “nodes” (deelnemers) die tot consensus komen over beslissingen (transacties) door met elkaar te overleggen.  Cruciaal in die systemen is dat de data (macht) en beslissingen (consensus) gedecentraliseerd zijn over het hele netwerk, en er geen machtige tussenpartij meer nodig is die de beslissingen neemt in naam van de deelnemers aan het netwerk.

Laat ons in Europa nadenken over een eigentijdse bestuursvorm die zo decentraal mogelijk is, met een kleine minzame overheid, zoals het internet en blockchain.   Laat ons de macht maximaal bij de burger zelf leggen, en luisteren naar wat die burger wil via lokale politiek en burgerinitiatieven.  Referenda zoals in Catalonië, Schotland en Zwitserland horen daar natuurlijk bij, hoewel ze maar een stukje van de puzzel zijn.

Europa moet terug naar zijn roots: samenwerken tussen staten en regio’s die samen beslissingen nemen via overleg, met respect voor en in het belang van zijn burgers.  Het kan niet zijn dat een gesprek over de plaats Catalonië binnen Europa daar geen onderdeel van kan zijn.

 

 

Advertisements

One thought on “Europa zal maatwerk zijn, of het zal niet zijn

  1. Een stevig stuk David. Ik deel je oproep tot een flexibelere samenwerking, zowel nationaal als Europees wel, alleen geloof ik niet dat het nationalistische discours daar enige ruimte voor laat. Het nationalisme van NVA in Vlaanderen, de separatisten in Catalonië, DUP in Noord Ierland en alle rechts-nationalisten in Europa verabsoluteren hun eigenheid en onafhankelijkheid, waardoor er nauwelijks een Europees project zal overblijven (zie Brexit of de gevolgen van het America First van Trump voor het Atlantische project). Combineer dat met een politiek van populisme en anti-elitair denken en je bent klaar voor een revolutie die geen ruimte zal laten voor jouw voorzichtige weg van samenwerking in de conclusie. Vanuit sympathie met de Catalanen begrijp ik je woede over de harde en dubbele reactie van de Spaanse autoriteiten en de elite (die was buitenproportioneel en onwijs). Het lijkt me echter dat je daardoor blind bent voor de gevaarlijke krachten en de politieke blindheid van het nationalisme. Het geeft een irrationeel ideologisch antwoord op de chaos en vervreemding in Europa, waar ik niet in geloof en dat juist niet de politieke prudentia heeft die nu nodig is. De optimistische ideologie van bijv. Verhofstadt deel ik ook niet, maar ik hoop op een politieke nuchterheid die beseft dat nationale identiteit niet absoluut is en deel van een groter geheel van de mensengemeenschap en grotere doelen als gerechtigheid en vrede op deze planeet.
    Dat heeft ook met het christelijk geloof te maken dat de nationale grenzen en identiteiten doorkruist en overstijgt, zonder ze op te heffen of te vernietigen en vooral kritisch is tegen over absolutisme (ook van de staatsmacht of het Europese project, daar heb je gelijk in).

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s