The righteous mind (Jonathan Haidt) – Deel 5 – Slot

In deel 4 van deze blog hadden we het over de groepsnatuur van de mens, en hoe deze ons toelaat om ons altruïstisch in te zetten voor de gemeenschappen waarbinnen we functioneren. Dit laatste deel van deze blog

Gepolariseerde olifanten

In deel 2 van deze blog en hoofdstukken hebben we al gezien dat je mensen kan overtuigen door de olifant aan te spreken eerder dan de berijder van de olifant.  Je moet dan werken op het niveau van de intuïtie, eerder dan op het niveau van de ratio.  Doe je dat niet (goed), is een conflict mogelijk onvermijdelijk.  Ons verstand zal een pleiade aan argumenten verzinnen om onze intuïtieve standpunten te schragen en ondersteunen, en te blijven discussiëren tot we gelijk krijgen (en niet noodzakelijk hebben).

Ook sociologische veranderingen kunnen leiden tot hernieuwde ideologische breuklijnen. In de USA reisden verkozen politici van oudsher met hun families naar Washington om zich daar te vestigen voor de legislatuur waarvoor ze verkozen waren, en schreven zich zo in in een bredere sociologische subcultuur van policiti die lief en leed met elkaar deelden, niet enkel in het parlementaire halfrond (waar de politieke identiteit hen scheidt), maar ook op recepties en golf-courts waar gemeenschappelijke hobbies en interesses hen verbinden, en waar hun vrouwen en kinderen elkaar vonden op speelpleinen en in hobbyclubs.  Dankzij goedkope vliegtuigtickets blijven parlementairen tegenwoordig veeleer thuis.  De olifanten van de parlementairen zijn minder verbonden, en dus is het ook moeilijker om over de ideologische grenzen van hun partijpolitieke groepsidentiteit heen te kijken en compromissen te sluiten (want zo’n compromissen vereisen in de eerste plaats empathie en verbondenheid, en pas in de tweede plaats rationele argumenten).

Een gelijkaardig proces is ongetwijfeld ook in België aan de gang met een culturele  maar ook persoonlijke verwijdering tussen Vlaamse en Waalse burgers (aparte media, aparte culturele en sportieve helden, … ) en politici (gebrekkige taalkennis van het andere landsdeel, minder en minder persoonlijke contacten, … ), waardoor het moeilijker en moeilijker wordt om compromissen te sluiten tussen Noord en Zuid in ons land.  Of dit proces van verwijdering en verdieping van de kloof tussen Vlaamse en Waalse burgers nog kan gestopt worden is één van de hamvragen van de Belgische politiek en zal bepalend zijn voor de toekomst van de Belgische identiteit en natie, eerder dan rationele argumenten over staatsstructuren, economie en bevoegdheidsverdelingen.   België is het prototype van een land met een sterk gelaagde identiteit: we voelen ons Europeaan, Belg, Vlaming, Limburger, Antwerpenaar, Berchem-naar.   Maar de mate waarin deze identiteitsbeleving doorslaggevend is, is de mate waarin we ons verbonden voelen met onze medeburgers in elk van deze gelaagde gemeenschappen.   Je kan je zeer sterk verbonden voel in je straat, dorp of regio, maar waar ligt je gedeelde lotsbestemming met de gemiddelde Griek of Londenaar?   Welk gevoel van solidariteit voel je echt doorleefd met een Bulgaar of een Pool?  Waarom zouden wij ons verbonden voelen met Grieken die jaren op de pof hebben geleefd, of Bulgaren en Polen die onze jobs komen overnemen met hun lokale arbeidsvoorwaarden (die veel minder gunstig zijn voor hen, maar veel gunstiger voor onze bedrijven).

Het conservatieve voordeel

In deel 3 van deze blog hebben we onderzocht wat moraliteit is, uit welke ingrediënten ze bestaat, en hoe de progressieve en conservatieve maatschappijvisies gebaseerd zijn op specifieke morele matrices.  De conservatieve visie maakt, veel meer dan de progressieve, ook aanspraak op sociocentrische morele intuïties zoals loyaliteit, autoriteit en symboliek.

Vanuit West-Europa kijken we naar de USA, en is onze blik op de Amerikaanse politiek eigenlijk misvormd.   We zien de Democraten die soms dicht lijken aan te leunen bij was we hier aanvoelen als het politieke centrum.  Anderzijds kijken velen naar de Republikeinen en zien ze niets anders dan “angry white man” die op egoïstische wijze hun welvaart voor zichzelf willen houden, anti-immigratie zijn, en neoliberaal.   Toch bereiken die conservatieven vandaag nog altijd gemiddeld 50% van het electoraat (dat gaat stemmen), en worden democratische intellectuelen zoals Al Gore met de regelmaat van de klok verslagen door republikeinse “demagogen” als Bush en Trump.

liberalmatrix
De sociaal-democratische morele matrix boogt voornamelijk op slechts 3 van de 6 morele basis intuïties van de mens.  Sociaal-democraten vinden loyaliteit, autoriteit en symboliek  onbelangrijk, of zelfs vewerpelijk!
conservativematrix
De conservatieve (centrum-rechtse) morele matrix heeft een bredere basis, en hecht ook veel belang aan loyaliteit, autoriteit en symboliek.

Conservatieven begrijpen beter dan progressieven het belang van wat Haidt omschrijft als “moreel kapitaal”.  Dit is het kapitaal dat ontstaat in een groep of maatschappij doordat de groepsleden morele matrices en principes zorg, eerlijkheid, wederkerigheid, reciprociteit, vertrouwenswaardigheid en loyaliteit met elkaar delen.  Een meer coherente, sterker verbonden groep (bvb. bedrijf, voetbalploeg, …) heeft een grotere kans om succesvol te zijn dan andere meer fragiele en minder coherente groepen.   Moreel kapitaal is ook de mate waarin gemeenschappen normen, waarden, deugden en instituten opleggen en afdwingen aan hun leden die de gemeenschap toelaten om “freeriders” en egoïstisch / non-conformistisch gedrag te onderdrukken en de sociale cohesie van de groep hoog te houden.

Progressieven verdedigen vaak een minimalistische, libertaire moraal van het individu: niemand zal je iets vragen te doen of niet te doen, zolang je niet de vrijheid van de andere schaadt of inperkt.   In een conservatieve maatschappij wordt meer verlangd van de burger.   Er wordt loyaliteit en wederkerigheid verlangd, respect voor autoriteit en hiërarchie, én respect voor de symbolen die de gedeelde missie van de maatschappij representeren en schragen.   Er wordt conformisme en respect voor instituties en gemeenschappelijke waarden verwacht, want dit leidt tot eenheid in gedachten en gedrag, en dus tot een vredevolle, stabiele maatschappij. Individuen die zelf-expressie en vrijheid boven conformisme en het groepsbelang plaatsen plaatsen zichzelf meteen buiten de groep.   Striktere morele gemeenschappen (denk bvb. aan de Joods-orthodoxe gemeenschap in Antwerpen of de rest van de wereld) zijn niet noodzakelijk open en toegankelijk, maar zijn wel zeer robuust en efficiënt.    Joods-orthodoxen hebben zich bvb. op ongelooflijke wijze cultureel staande weten te houden ondanks eeuwen van onderdrukking en achtervolging (incl. de holocaust) en hun economische toegevoegde waarde als gemeenschap staat buiten kijf.  Volgens Haidt is moreel kapitaal de blinde vlek van ‘links’, en kan links de wereld beter begrijpen en meer kiezers aanspreken door het morele kapitaal in onze maatschappij te herwaarderen, en de morele basis van zijn ideologische en electoraal verhaal te verbreden.

Waarom we verdeeld zijn over politiek en religie …

Samenvattend kunnen we stellen dat in onze opinievorming intuïties belangrijker zijn dan ratio.   Haidt ontkracht de “Platonische illusie” dat we rationele wezens zijn en op basis van inhoudelijke, objectieve factoren van mening verschillen.  Onze olifant (intuïtie, emotie) bepaalt in de eerste plaats de ideologische stappen die we zetten, en onze berijder (ratio) rationaliseert, nuanceert en onderbouwt deze stellingen post-hoc, en verdedigt onze reputatie op Glauconiaanse wijze.

Anderzijds begrijpen we sinds deel 3 nu ook wat moraliteit is (een tong met zes smaak receptoren voor zes verschillende morele basis intuïties).  Een gegeven moraal bestaat uit een bepaalde matrix van deze morele dimensies.  Progressieve en conservatieve moraal zijn gebaseerd op verschillende sociale matrices.   Conservatieve moraal heeft een bredere morele basis  waardoor ze makkelijker kunnen appelleren aan een aantal sociocentrische intuïties die evolutionair in de mens zijn ingebakken.  Er zijn ontelbare mogelijke morele configuraties, en niet één is de absolute waarheid.   Moraliteit bestaat uit een eindig aantal menselijke waarden en morele intuïties, en dit laat ons toe om andere morele configuraties en variaties te begrijpen, want het aantal waarden die daaraan ten grondslag liggen zijn eindig.   Dit is de basis voor moreel en cultureel pluralisme, en menselijk-culturele empathie.

Tenslotte bespraken we in deel 4 de menselijke groepsnatuur die ons toelaat om onze eigen egoïstische genen te overstijgen en ons op basis van wederkerigheid, loyaliteit en gemeenschappelijke, gedeelde waarden, objectieven en intentionaliteit in te schakelen in een groter geheel.   De mens heeft een “groepsschakelaar” die kan aangezet worden om zichzelf altruïstisch, in het belang van de groep in te schakelen of zelfs op te offeren.   Religie is een voorbeeld van een systeem dat deze koloniale schakelaar stimuleert, en ervoor zorgt dat individuen vatbaarder worden voor deze gemeenschappelijke idealen en gedeelde waarden.  Als mens willen we deze groepsnatuur graag beleven en doorleven, omdat het de poort is naar ‘s mens meest waardevolle en intense ervaringen.  De meest indrukwekkende menselijke prestaties zijn geleverd doordat mensen zich konden verenigen om te denken en handelen als één mens: E Pluribus Unum, het officieuze nationale motto van de Verenigde Staten, en zovele andere naties en gemeenschappen in de wereld.  Groepsdenken kan het slechtste, én het beste in de mens naar boven brengen.   We kunnen allerlei vormen van groepsdenken minachten, afschaffen en vereenzelvigen met Nazi-Duitsland, maar Haidt’s conclusie is dat we het ontegensprekelijk nodig hebben om letterlijk boven onszelf uit te stijgen, en ons écht in te zetten en écht empathisch te zijn met de andere.

We kunnen allemaal heel graag kosmopolitisch willen zijn, en solidair met iedereen op aarde, zelfs solidair met buitenaarde wezens op Pluto of in een andere melkweg, maar de realiteit is dat mensen een groepsnatuur is en dat deze groepsnatuur zich ipso facto voornamelijk beperkt tot in de eerste plaats de leden van de eigen groep.   Verwacht dus niet te veel van solidariteit met mensen aan de andere kant van de EU, of mensen op Alaska of in Somalië.   En als je dan toch een Brexit wil voorkomen, zal je moeten werken aan een Europese identiteit, een échte Europese gemeenschap op menselijke schaal, die de olifanten in de 250 miljoen Europeanen écht ten diepste aanspreekt, en meer is dan een economische optimalisatie en een vrijgemaakte markt van goederen en personen (die slechts de berijders van die olifanten aanspreekt) .

De kern van het verhaal is, dat als we elkaar, over grenzen van gemeenschappen en groepsidentiteiten heen, beter willen begrijpen, we ons bewust moeten zijn van onze eigenlijk menselijke natuur, onze eigen (morele) intuïties en aangeboren voorkeuren, de morele matrix van onszelf en onze gesprekspartner in kaart moeten brengen, en wanneer we dan beslissen om met deze partner in dialoog te treden, we ook zullen moeten proberen om zijn olifant aan te spreken, en empathie te tonen voor zijn morele matrix, waarvan we de onderliggende dimensie nu beter kunnen begrijpen.   Pas dan maken we kans op een echte, empathische en respectvolle dialoog.

Advertisements

3 thoughts on “The righteous mind (Jonathan Haidt) – Deel 5 – Slot

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s