The righteous mind (Jonathan Haidt) – Deel 3 – Morele ingrediënten en het conservatieve voordeel

Dit is deel 3 van mijn blog over The righteous mind, het boek van Jonathan Haidt.   Klik hier om terug te gaan naar deel 2 van de reeks.

Dit hoofdstuk onderzoekt wat moraliteit vandaag in feite is, en uit welke basisingrediënten het eigenlijk bestaat.   Moraliteit vandaag kunnen we metaforisch beschouwen als een “tong met zes smaak receptoren“, die in staat is om een aantal fundamentele morele intuïties – gedurende tienduizenden jaren in onze genen en culturen ingeslepen – te evalueren en te mengen in een “morele matrix”, een specifieke combinatie van morele normen en waarden in een bepaalde gegeven context, voor een bepaald individu, een groep of een cultuur.  Deze morele configuraties of matrices kunnen dus fundamenteel verschillen tussen culturen en landen, en dat doen ze ook.   Kijk maar eens naar de verschillende percepties en belevingen van individuele rechten (bvb. vrouwenrechten), levensriten (bvb. geboorte, huwelijk, begrafenis), … tussen bvb. onze Westerse cultuur (WEIRD culturen, zoals in deel 2 reeds uitgelegd), en bvb. traditionele (tribale) culturen in bvb. de Islam cultuur, de Hindoe cultuur, Afrika, …

Zo komen we tot het tweede belangrijk principe van morele psychologie: “there’s more to morality than harm & fairness“.  De menselijke moraliteit vandaag is veel complexer dan het beginsel dat door de oer-liberale ideoloog John Stuart Mill in zijn “On Liberty” werd uiteengezet, nl. de opvatting dat iemands vrijheid alleen beperkt mag worden voor zover dat nodig is om te verhinderen dat hij anderen schaadt (een beginsel dat nog altijd de basis is voor de liberale ideologie vandaag).   Mill was een Westerling en leefde in een verlicht Europa, waarin het individu en zijn rechten de maat der dingen werden.   Dit is echter een lokaal gegeven.  In andere morele ordes staat het belang van de groep vaak boven het belang van het individu.  Hoe komt dat?   Is er toch een gemeenschappelijke deler in deze morele diversiteit, en kunnen we die ingrediënten dan identificeren om de morele diversiteit te ontleden en analyseren?

Morele ingrediënten

Eerst en vooral kunnen we 3 “ethische systemen” onderscheiden:

  • de ethiek van de autonomie: deze kennen wij het best en bepaalt dat mensen autonome individuen zijn met hun eigen noden, voorkeuren en wensen.   Dit is de dominante ethiek in het Westen.   We doen en laten wat we willen, zolang we elkaar’s vrijheden niet schaden (“mijn vrijheid stopt waar die van de andere begint”).   Echter in niet-westerse culturen liggen de accenten fundamenteel anders !
  • dat brengt ons bij de ethiek van de gemeenschap: individuen zijn eerst en vooral lid van een groep of gemeenschap: een voetbalploeg, een legerbataljon, een volk, een natie, een kerkgemeenschap of een politieke partij.   Het belang van deze gemeenschap overstijgt het belang van het individu en moet ten allen prijzen worden beschermt. Het individu zal zich desnoods opofferen om de groep te beschermen (hiervan zijn ook veel voorbeelden te vinden in de biologie, zoals bvb. in bijen- of mieren kolonies.
  • tenslotte is er nog de ethiek van de goddelijkheid: hier speelt de hang van de mens naar een transcendente concepten die groter zijn dan de mens- en mensheid, die “heilig” zijn en “geheiligd” moeten worden door de mens.   Een verticale dimensie in onze moraliteit waar we denken dat hoog = moreel goed = goddelijk  = heilig, waar laag = dierlijk = onrein = … vul maar aan .

Deze ethische systemen zijn dus erg lokaal en divers, en het is niet makkelijk om je in te leven in andere ethische systemen. En deze “systemen” bestaan op zichzelf nog uit meerdere morele facetten, deelaspecten en basiswaarden.

Zo komen we tot de “moral foundations theory” van Haidt, waarmee hij zelfs furore heeft gemaakt binnen de Democratische Partij, in pogingen om het democratische electorale verhaal op basis van wetenschappelijke inzichten te versterken.   Moral foundations theory stelt dat de mens beschikt over een aantal aangeboren morele “intuïties”, “modules” of nog beter “detectoren” die kunnen geactiveerd worden door specifieke “triggers”.   Deze detectoren zijn eigenlijk evolutionaire aanpassingen van de mens voor bedreigingen of opportuniteiten die we doorheen de voorbije honderdduizenden jaren heen hebben ontmoet.   Deze aanpassingen zijn nu “ingebouwd” in en sturend voor ons moreel kompas (morele intuïtie, zoals besproken in het vorige hoofdstuk), maar worden, in onze snel veranderende hoog-technologische maatschappij, vaak niet langer getriggerd door deze oorspronkelijke bedreigingen, maar door heel andere, actuelere situaties.

moralfoundationstheory
Moral foundations theory
  • Care/harm (zorg):  “zorg” is een basisinstinct voor vele biologische wezens, en in het bijzonder dieren die zich voortplanten en hun jongen tot volwassenheid moeten begeleiden.  Moeders en/of vaders (van welke diersoort of pluimage dan ook) zorgen instinctief voor hun jongen, en specifiek de mens heeft door de buitengewoon snelle evolutie van zijn hersenvolume een zeer lange drachttijd (9 maanden) en een uitzonderlijk langdurige afhankelijkheid van jong t.a.v. de zorgende ouders (tot wel 20 jaar, uniek in de natuur).   Dit basisinstinct zorgt niet alleen voor de sterke ouder-kind band bij de mens en vele andere diersoorten, maar strekt zich in beperkte mate ook uit naar andere zorgende intuïties, bvb. afgrijzen bij het zien van dode zeehondjes of uitgemergelde kinderen in Somalië
careharm
Ons verzorgingsinstinct gaat niet enkel uit naar onze kinderen, maar kan zich zelfs uitstrekken naar elke vorm van onrechtvaardigheid t.a.v. de kwetsbare

liberalcareharm

  • Fairness/Cheating (Eerlijkheid/wederkerigheid/proportionaliteit): er is veel wetenschappelijk debat geweest of altruïsme in mens en maatschappij niet steeds te herleiden valt tot “egoïstische genen” (“selfish genes”): tot het promoten van het individu in kwestie binnen de groep.   Hoewel onze genen inderdaad slechts één doel hebben (zichzelf voortplanten), is deze stelling onvolledig en ongenuanceerd.  We kunnen onze positie in de race der natuurlijke selectie niet enkel verbeteren door ons als individu te promoveren, maar ook door “groepsselectie”: bepaalde individuen kunnen zich in bepaalde omstandigheden opofferen voor de groep, en daardoor de positie van de groep te verbeteren, waardoor de evolutionaire kaarten en kansen van de meeste individuen in de groep verbeteren .  Anderzijds is het leven ook één grote opportuniteit om zelf beter te worden, door ook anderen te verbeteren.   Ik geef jou mijn hamer als jij me een half schaap geeft.   Zo creëren de twee partners een win-win situatie, en het individu dat doorheen zijn leven het handigst de win-win situaties aan elkaar weet te rijgen, schopt het met zijn egoïstische genen allicht een heel eind!   Zo heeft de mens een morele intuïtie of detector ontwikkeld voor eerlijkheid en valsheid.  Iemand die geeft, verwacht daardoor iets terug.   Individuen zullen allicht maar één maal trachten een win-win op te zetten met een ander individu dat neemt, maar niets terug geeft.  Individuen die deze waarde van wederkerigheid dus veronachtzamen, riskeren zo buiten de groep of gemeenschap te worden geplaatst en het verder alleen te moeten rooien in de natuur.  Zo leidt deze morele intuïtie potentieel naar een hoger doel, nl. via wederkerigheid samenwerking bevorderen en zo groepen en gemeenschappen smeden.
fairnesscheating
Wederkerigheid in zijn politieke dimensies.  Sociaal-democraten vinden dat de rijken onvoldoende belastingen betalen.   Conservatieven vinden dan weer dat ze wel voldoende bijdragen, precies door hard te werken (wat de anderen die financieel baat hebben bij de welvaartsstaat dan weer niet noodzakelijk doen).
benefits
Wederkerigheid als proportionaliteit: we verwachten dat iedereen een fair deel bijdraagt aan de maatschappij (al zijn die percepties verschillend tussen links en rechts, uiteraard!)
  • Loyality/betrayal (loyaliteit): of we het nu leuk vinden of niet.  Tribaal groepsgedrag is een basisinstinct van de mens, en is zelfs een belangrijk instinct dat de mens in deze wereld tot dé superieure diersoort heeft gemaakt die hij vandaag is.  Haidt citeert een groots experiment door Muzaraf Sherif in de jaren 50, waar verschillende groepen onbewust tegen elkaar in de arena werden gezet op een groot maar gesloten domein. Een escalatie van tribaal gedrag kon worden waargenomen, van relatief onschuldige vlaggen tot in extremis zelfs vandalisme en geweld t.a.v. de andere groep.   Wat ook te denken van het hooliganisme in onze voetbalcultuur, motorbendes, … ?  Het is makkelijk om negatieve voorbeelden van groepsloyaliteit, groepsdruk en tribaal gedrag te vinden in geschiedenis en actualiteit, maar feit is dat dit instinct de basis is geweest doorheen de menselijke geschiedenis om cohesieve, robuuste groepen te creëren die ver boven de kracht van het individu konden uitstijgen en competitieve voordelen konden ontwikkelen in de evolutionaire concurrentieslag met andere groepen en gemeenschappen.   Zelfs families en gezinnen zijn onderworpen aan dit groepsdenken, en ook hier speelt natuurlijk de idee van loyaliteit en verraad zijn rol, denk maar aan The Godfather, of denk aan de vele verhalen over afgrijselijke vechtscheidingen of erfeniskwesties die in vele familie dagelijkse kost zijn .
loyaltybetrayal
Loyaliteit t.a.v. de groep of gemeenschap kan zich ook uiten in identitair patriottisme, of precies het zich heel modieus precies afzetten tegen patriottisme, nationalisme als gevaarlijke vormen van beangstigend groepsgedrag, xenofobie, racisme, fascisme.
  • Authority/subversion (autoriteit): autoriteit is (zeker in het Westen) een gecontesteerd, verdacht begrip en wordt vaak geassocieerd met onderdrukking van anderen.   Echter een soms vergeten aspect van autoriteit dat historisch ook zeer belangrijk is geweest is ook bescherming.   Eeuwenlang waren veldheren en ridders niet alleen heer en meester over de mensen die onder hun heerschappij leefden, maar waren ze ook verantwoordelijk voor hun bescherming tegen andere groepen en veldheren.  Sociale hiërarchie en autoriteit hebben door de eeuwen heen een ordentelijk en samenleven mogelijk gemaakt en zelfs bevorderd (ondanks vele en frequente excessen).  In de loop der geschiedenis hebben we alvast in het Westen ontdekt dat autoriteit maar op geregelde wijze kan gedijen in een systeem van checks & balances en onder strenge controle van democratische en onafhankelijke instituties.   Deze democratisering van de autoriteit is echter zo ver doorgeschoten dat het Westen soms lijkt te lijden aan een gebrek aan autoriteit door een verregaande versnippering van macht en bevoegdheden over vele subsidiaire niveaus: gemeentes, provincies, gewesten, landen, de EU, de Navo, … Burgers in Europa ervaren een zekere “inertie” en “onmogelijkheid” om nog beslissingen te nemen.  Elke genomen beslissing wordt gecontesteerd door andere beleidsniveaus.   Of je het nu hebt over de Oosterweelverbinding, BHV of de vluchtelingencrisis.   Doordat alle entiteiten hiërarchisch quasi gelijke posities hebben ingenomen is er soms geen beslissing meer mogelijk. Ook de Brexit kunnen we hier situeren.  Frustratie over het verlies aan souvereiniteit, leiderschap en macht in een globaliserende wereld.  Sommigen noemen het de frustratie van de verliezers van de globalisering.  en    Donald Trump maakt hier ook gretis gebruik van in zijn campagne en laat niet na te benadrukken dat het Amerikaanse democratische leiderschap “zwak” is, en dat hij Amerika weer “Great” zal maken.   Landen zoals Rusland en China tonen dat een “Verlicht” autoritair leiderschap landen en de gemeenschappen waaruit deze landen bestaan ook tot economische voorspoed en sociaal-maatschappelijk succes kunnen stuwen (al dan niet mits ondemocratische ingrepen).   Ook op interpersoonlijk niveau kunnen we een evolutie t.a.v. het autoriteitsbegrip waarnemen.  50 jaar geleden werden ouders steevast met “U” aangesproken, en was er een groot respect voor ouderdom.  Ouderen woonden typisch ook bij kinderen in, en werden door hen verzorgd.  Vandaag zijn ouderen veeleer de uitgerangeerden van de maatschappij, en worden ze in het beste geval weggestopt in een “home”.   Het respect voor ouderen als de “wijzen” binnen de gemeenschap is volledig afgebrokkeld.
authority
Oproep tot insubordinatie tegen de natiestaat.
  • Sancticity/degradation (symboliek/heiligheid): deze is het moeilijkste te begrijpen voor ons Westerlingen, maar we gaan het toch proberen nietwaar.  Laat ons eens kijken naar het bijzondere verhaal van Armin Meiwes (als je onderstaande echt ten diepste wil begrijpen, beveel ik het de Youtube documentaire ten stelligste aan).  Deze kannibaal zette een advertentie in de krant zoekende naar iemand die zich wilde laten doden en opeten (geen grap!).   Hij vond Bernd Brandes, een 43-jarige computer ingenieur die – in volle bewustzijn – toestemde om zich te laten doden en opeten door Meiwes.   Beide heren gingen nog een stapje verder, want eerst zou Meiwes Brandes’ geslachtsdeel afsnijden, bakken in de pan (goed gekruid), en vervolgens zou Brandes zijn eigen geslachtsdeel opeten.  Brandes was – bloedend als een rund – teleurgesteld dat het vlees oneetbaar was, omdat het te vers gebakken was.   Daarna ging Brandes in bad liggen, en bloedde gedurende enkele uren langzaam dood.   Tenslotte doodde Meiwes Brandes finaal door zijn keel over te snijden.  De juridische moeilijkheid met deze case is dat beide heren met instemming en op basis van duidelijke wilsbeschikking van het slachtoffer tot de verschrikkelijke daad zijn overgegaan: Meiwes’ advocaten bepleitten het recht op euthanasie (!) en initieel werd Meiwes tot doodslag veroordeeld, en niet tot moord, omdat het gebeurde met instemming van het slachtoffer.   Moreel gezien is het op basis van de individualistische, liberale ethiek van John Stuart Mill niet zo eenvoudig te bepalen of hier nu iets moreel fout is gebeurd.  Beide heren stemden in met de daad, en Mill zegt effectief dat geen individu kan worden verplicht tot het ene of het andere tegen zijn wil, zelfs niet voor zijn eigen welzijn!   En toch, toch voelen we dat hier iets fundamenteel fout aan de hand is.   We voelen dat er hier een morele en ethische grens wordt overschreden, zo verregaand, dat het ons bijna letterlijk doet walgen.   Dat is waar deze morele intuïtie over gaat.  Het gaat over de fundamentele bescherming van de eigen soort en groep, door het beschermen van het leven (tot het uiterste), door het begrenzen en intomen van de seksuele lusten (bvb. in functie van heteroseksuele relaties), door het beschermen van onze gezondheid door allerlei regels over voeding (geen onrein varkensvlees, halal voeding, koosjer voeding tot en met zelfs vegetarisme).   Deze soms betuttelend lijkende regeltjes zijn ons evolutionair ingeslepen om de omnivoor mens te beschermen tegen bedorven vlees, parasieten, ziekte, geslachtsziekte, degradatie van de soort, … en werden daarom verheven tot letterlijk “heilige” en onaantastbare symbolen waar eeuwenlang niet aan kon getornd worden, maar die nu in de moderne tijd meer en meer onder druk komen te staan.
sancitity
Verschillende ethische benaderingen van de heiligheid van het lichaam.

Vandaag de dag (en zeker sinds de jaren 60) is het immers bon-ton om heilige huisjes af te breken vanuit de heerste individualistische en liberale moraal.   Religie is een relict uit het verleden en beheerst het morele en ethische debat niet langer (maar roept integendeel soms weerstand op).   Alles kan en moet kunnen, zo lang de individuele wilsbeschikking, de morele maatstaf van het Westen, het toelaat.  Een citaat van Leon Kass dat me in die zin fascineert is het volgende:

repugnance
Is de mensheid arrogant, onder andere  in zijn ongebreidelde ontheiliging van wat we ooit diepmenselijk als heilig hebben beschouwd?
  • Liberty/oppression (vrijheid): dit is een beetje een buitenbeetje, en staat in contrast tot autoriteit.  Indien we ons afvragen of mensen fundamenteel autoritair (hiërarchisch) dan wel egalitair zijn, zijn antropologen tot de conclusie gekomen dat we fundamenteel autoritair zijn, maar dat er in het laatste miljoen jaar van onze evolutie een politieke verandering is opgetreden, waardoor mensen meer in egalitaire groepen zijn gaan samenleven, en waarbij alpha-mannetjes die te sterk de groep domineerden konden worden geëlimineerd door de groepsleden.   Een mijlpaal in deze politieke verandering is ongetwijfeld de uitvinding van werktuigen en wapens die individuen in staat stelden om de primaire pikorde (op basis van lichamelijke  kenmerken en suprematie) te overstijgen en alpha-mannetjes die te autoritair gedrag vertoonden te elimineren.  Het resultaat was een fragiel evenwicht van egalitair samenleven van individuen die op zich geëvolueerd waren als fundamenteel hiërarchische wezens.   Zo heeft de mens een innerlijke detector tegen onderdrukking ontwikkeld, en reageren instinctief door daartegen in opstand te komen (indien fysiek mogelijk).
sicsempertyranis
Sic semper tyrannis: thus alway to tyrants.  Een verheerlijking van doodslag in naam van de liberty/oppression foundation.  Revolutionairen hebben neigen naar verheerlijking van de dood en martelaarschap?

Het conservatieve voordeel

Na enkele verpletterende en teleurstellende nederlagen van de Democraten in de Amerikaanse verkiezingen (vooral John Kerry en Al Gore, die het moesten afleggen tegen de schijnbaar niet bijster intellectuele en oppervlakkige/populistische tegenstander G.W. Bush Junior) zaten de Democraten met de handen in het haar.  Wat doen we verkeerd?   Hoe is het mogelijk dat dit afschuwelijke republikeinse gedachtegoed van egoïsme, racisme, xenofobie en aftandse religieuze normen en waarden ons keer op keer verslaat (versta: “wij, de moreel superieure sociaal-progressieven, die intellectueel veruit het sterkste verhaal hebben”) ?  Zoals we ook bij ons wel vaker zien (en zeker nu ook als reactie op Trump) wordt links-progressief vervuld van onbegrip, ongeloof en afgrijzen dat zovele mensen zich laten verleiden door zo’n domme populist.

Haidt – zelf oorspronkelijk een Democraat en ooit actief in de partij – heeft daarop zijn Moral Foundations Theory toegepast op het Amerikaanse politieke bestel, o.a. door eindeloze vragenlijsten voor te leggen aan democratische en republikeinse militanten, en als je dat doet, dan zie je dat beide ideologieën gebaseerd zijn op verschillende morele matrices (tot daar alles zoals verwacht), maar ook – en dit is toch belangwekkender – door een verschillend aantal morele ingrediënten.

Waar de Democraten zich in hun politiek handelen vooral beroepen op slechts  drie van de zes morele dimensies, nl. Zorg, Eerlijkheid/Wederkerigheid/Proportionaliteit en Vrijheid bogen Republikeinen eveneens op deze drie waarden, maar hebben tonen ze ook morele intuïties voor en reacties op Loyalty (loyaliteit), Authority (autoriteit) en Sancticity (symboliek, heiligheid).  M.a.w.  Haidt stelt dat de morele basis van de conservatieve Republikeinen rond mens en maatschappij breder en robuuster is, dan die van de progressieve Democraten, en dat de kiezer in een zich verder ontrafelende, individualistische maatschappij reageert door zich vast te klampen aan deze bredere morele basis, en in het bijzonder de “sociocentrische” morele intuïties loyaliteit, autoriteit en symboliek.

moral values
Haidt deed onderzoek naar de waarde die democraten en republieken hechten aan de verschillende morele basisingrediënten

Democraten falen in het appelleren aan die sociocentrische morele basiswaarden die ten diepste in de mensheid aanwezig zijn, en die zij niet enkel negeren in hun ideologie, standpunten en speeches, maar waar ze zich zelfs vaak actief afzetten (denk aan Obama die weigerde een Amerikaanse vlag op zijn borst te spelden, als signaal tegen het oprukkende patriottisme na 9/11).  Republikeinen leggen precies de nadruk op deze gemeenschapswaarden met politieke oneliners als “Country first” en “Make America great again”.   Het individu is ondergeschikt aan de gemeenschap, en de loyaliteit aan de gemeenschap, natie, wetten en regels en de heiligheid van de Amerikaanse symbolen die de natie representeren zijn daarin cruciaal.

Laat ons eens een stukje citeren dat twee totaal verschillende, resp. sociaal-progressieve en conservatieve manier beschrijft om naar de maatschappij te kijken.  Een morele orde volgens John Stuart Mill, één van de peetvaders van het liberalisme:

“First imagine a society as a social contract invented for our mutual benefit.  All individuals are equal, and all should be left as freely as possible to move, develop talents, and form relationships as they please.  The patron saint of this type of society is John Stuart Mill, who wrote in On Liberty that “the only purpose for which power can be rightfully excercised over any member of a civilized community, against his will, is to prevent harm to others.” Mill’s vision appeals to liberals and liberarians; a Millian society at its best would be a peaceful, open and creative place where diverse individuals respect each other’s rights and band together voluntarily (as in Obama’s calls for “unity”) to help those in need or to change the laws for the common good”

De morele orde volgens Emile Durkheim, één van de peetvaders van het conservatisme:

Now imagine society not as an agreement among individuals but as something that emerged organically over time as people found ways of living together, binding themselves to each other, suppressing each other’s selfishness, and punishing the deviants and freeriders who eternally threaten to undermine cooperative groups.  The basic social unit is not the individual, it is a hierarchically structured familiy, which serves as a model for other institutions.  Individuals in such societies are born into strong and constraining relationships that profundly limit their autonomy.  The patron saint of this more binding moral system is the sociolgist Emile Durkheim, who warned of the dangers of anomie (normlessness) and wrote, in 1897, that “man cannot become attached to higher aims and submit to a rule if he sees nothing above him to which he belongs.  To free himself from all social pressure is to abandon himself and demoralize him.”  A Durkheimian society at its best would be a stable network composed of many nested and overlapping groups that socialize, reshape, and care for individuals who, if left to their own devices, would pursue shallow, carnal and selfish pleasures.  A Durkheimian society would value self-control over self-expression, duty over rights, and loyalty to one’s groups over concern for out-groups. “

Een Durkheimiaanse maatschappij ordent zich in hechte, samenhangende en hiërarchische groepen waaruit mensen rechten putten en waaraan ze plichten verschuldigd zijn.  Ze kunnen rekenen op de zorg, wederkerigheid en loyaliteit van de andere groepsleden, maar van hen wordt ook respect en conformisme verwacht t.a.z. de gedeelde intenties en missies van de groep.  De groep verdraagt geen “freeriders”,  mensen die het eigenbelang boven het groepsbelang plaatsen en “mee surfen” op de weldaden van de gemeenschap zonder zich zelf op te offeren in het belang van, of te conformeren aan de gemeenschap.  De groep is coherent en robuust, en kan de concurrentie met andere groepen aan, maar enkel indien de individuen duurzaam hun eigenbelang opofferen voor het groepsbelang.

Reflectie

Deze principes liggen ten grondslag aan elke teambuilding en groepsactiviteit: succesvolle voetbalclubs, bedrijven, legioenen, politieke partijen, religies of kerkgemeenschappen hebben allen één ding gemeen: een set gedeelde waarden en normen, en een sterke samenhang gedreven door zorg, wederkerigheid, loyaliteit en respect voor deze gedeelde en “heilige” (binnen de groep) symbolen kunnen het succes van de groep tot ongekende hoogtes stuwen.

Het officieuze motto van de USA is “De Pluribus Unum“: velen worden één.   Dat is het wonder van alle succesvolle natiestaten waar honderduizenden of miljoenen individuen zich op miraculeuze wijze als één man achter gemeenschappelijke “heilige” symbolen scharen die eerder banaal kunnen zijn, maar ook een bijna mytische betekenis kunnen krijgen: “égalité, fraternité, liberté”, “the American Dream”, “the founding fathers”, “Atta Turk”, “The British Empire”, “de Rode Duivels”, ….

Nazi-Duitsland is de meest verschrikkelijke uitwas van een groep die zich als één man achter één leider en één doel leek te scharen (al gebeurde dat niet organisch, maar onder invloed van brute dwang en geweld) en wordt vaak gebruikt/misbruikt om nationalisme in de hoek van racisme en fascisme te plaatsen.   Echter elke succesvolle groep en staat ter wereld heeft symbolen nodig, en heeft leiders nodig die de bevolking als één man achter deze symbolen kunnen scharen.   Dit gebeurt in de USA (en meer uitgesproken tijdens de verkiezingsstrijd, wanneer de hele bevolking als één man “God bless America” scandeert), maar dit gebeurt ook in België in zekere mate als de Rode Duivels hoge ogen gooien op het EK, en dit gebeurt ook in religieuze gemeenschappen waar mensen sterke banden smeden met elkaar, lief en leed delen, en streven  naar dezelfde gedeelde “heilige” levenswaarden, -doelen en symbolen.

En allicht ontbreekt precies dit ons in Europa: verbindende symbolen die Duitsers en Grieken, Britten en Hongaren een gedeelde identiteit en een gevoel van samenhorigheid kunnen bieden.  Is de EU niet vooral een technocratische elite die macht uitoefent zonder daar een menselijke verbinding of gedeelde morele basis tegenover te stellen?   Welke morele basis intuïties zoals zorg, wederkerigheid, loyaliteit of gedeelde symbolen voelt de gemiddelde door globalisering en immigratie bedreigde bouwvakker of arbeider met de gemiddelde Pool, Griek of God-betert, Turk ?

Progressieven zijn de stroming van “pluribus”.   Ze vieren diversiteit, verwelkomen immigranten en zetten zich af tegen patriottistische symbolen zoals vlaggen en borst emblemen en vendelgezwaai.  Zij vinden nationalisme een vies woord en beroepen zich op absolute individuele vrijheid en wilsbeschikking en het nodige overheidsinterventionisme (via herverdeling) om een betere wereld te stichten.  maar is dat wel voldoende?  Wat te denken van het individualisme, de vereenzaming, het hoge aantal zelfmoorden, depressies en burnouts in onze moderne, hoog-technologische en materieel welvarende maatschappij?   Waarom kunnen vereenzaamde, aan lager wal geraakte kinderen van de westerse maatschappij zo snel radicaliseren en zich zo plots binden aan kleine en schimmige terroristische groeperingen zoals Al Quaida en ISIS?  Is dat dan puur ideologisch en sociaal-economisch gedreven, of speelt ook daar een “sense of belonging”, een identitair verlangen naar een groep waaruit men eigenwaarde kan putten, loyaliteit dat zelfzekerheid en geborgenheid kan brengen, autoriteit en hiërarchie die houvast en een referentiekader bieden, en “heilige” groepssymbolen (allah, moskeeën, …) waarachter men zich vol passie en overtuiging kan scharen?

Progressieven zouden misschien beter ophouden met het stigmatiseren van (rechts-)conservatieven als “angry white men”: dom, populistisch, xenofoob, racistisch, … (ander, wat ouder voorbeeldje, hier).  In de plaats is het interessant te onderzoeken of deze conservatieve moraal niet een aantal diep-menselijke morele dimensies omvat die totaal ontbreken in de progressieve moraal, waardoor de het conservatieve appél aan de kiezer een groot deel van de bevolking sterker naar de keel grijpt.   Zo niet zullen democratische “intellectuelen” in het stof blijven bijten bij een onbereikbaar gedeelte van de bevolking, zoals de “intellectuelen” Al Gore en John Kerry werd verslagen door G.W. Bush Jr., door het hele “weldenkende” Westen toch als een volslagen idioot beschouwd (en we hebben het dan nog niet over de onvoorspelbare strijd tussen Trump (“de demagoog”) en Hillary Clinton).

Zolang progressieven het traditionele, conservatieve gedeelte van het electoraat blijven minachten zullen ze hen nooit kunnen overtuigen van hun eigen  respectabele waarden en ideologie.

Ga verder naar deel 4 van deze blog.

Advertisements

4 thoughts on “The righteous mind (Jonathan Haidt) – Deel 3 – Morele ingrediënten en het conservatieve voordeel

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s